Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite

Sınıfta sürekli kalkan, ödev masasında beş dakika oturamayan ya da arkadaşının sözünü sürekli kesen bir çocuk, ailelerin ve öğretmenlerin en sık dile getirdiği konulardan biridir. Bu davranışların her biri tek başına DEHB anlamına gelmez; çocukların enerjik olması, sıkıcı bulduğu işten kaçması gelişimin doğal bir parçasıdır. Tanıdan söz edebilmek için bu davranışların sınıf arkadaşlarına kıyasla göze batacak kadar fazla olması, hem evde hem okulda sürmesi ve çocuğun gününü gerçekten zorlaştırması aranır.

DEHB nasıl bir tablodur?

DEHB, odaklanmayı, frenlemeyi ve hareket temposunu ayarlayan beyin ağlarının akranlara göre farklı olgunlaşmasıyla ilgili gelişimsel bir tablodur. Ebeveynin "şımarttık" kaygısıyla ya da çocuğun "istese yapar" diye yorumlanan tembelliğiyle açıklanmaz. Genetik yatkınlık güçlüdür; ailede benzer güçlükler yaşamış bir anne, baba ya da kardeş sık rastlanan bir öyküdür.

Belirtiler üç başlıkta toplanır:

• Dikkat güçlüğü: Ayrıntıları kaçırma, yönergeyi sonuna kadar dinleyememe, eşyalarını sık kaybetme, başladığı işi yarım bırakma.
• Aşırı hareketlilik: Sandalyede durmadan dönmek, yemek ya da derste yerinden fırlamak, yersiz yerlerde koşup tırmanmak, sakin oyunda sıkılmak.
• Dürtüsellik: Öğretmenin sorusu bitmeden atılmak, kuyrukta sabredememek, başkalarının oyununa ya da sohbetine habersiz katılmak.

Kimi çocukta tablo neredeyse yalnızca dalgınlıktan ibarettir; sınıfı rahatsız etmeden hayallere daldıkları için yıllarca kimse fark etmeyebilir. Bazılarında ise hareketlilik ve dürtüsellik daha belirgindir. Bir kısmında iki tablo birlikte görülür.

Hangi durumlar DEHB'yi taklit eder?

Muayenede ilk iş, dikkat dağınıklığına yol açabilecek başka nedenleri ayırt etmektir. Uyku düzensizliği ve horlama, işitme ya da görme sorunları, kaygı, aile içindeki stresli bir dönem, öğrenme güçlüğü, demir eksikliği ve tiroid sorunları bunların başında gelir. Bazen bu durumlar DEHB'ye eşlik eder, bazen de tablonun asıl nedeni olur. Bu ayrım yapılmadan başlanan bir tedavi beklenen yararı sağlamaz.

Değerlendirme nasıl ilerler?

Ebeveyn görüşmesi

Belirtilerin ne zaman başladığı, okul öncesi dönemde nasıl olduğu, evdeki günlük rutin, uyku, ekran kullanımı ve aile öyküsü ayrıntılı olarak konuşulur. DEHB belirtileri genellikle on iki yaşından önce ortaya çıkar; bu nedenle okul öncesi ve ilkokul yıllarına ait gözlemler önemlidir.

Çocukla görüşme ve gözlem

Çocukla yaşına uygun bir dille, çoğu zaman oyun ya da çizim eşliğinde konuşulur. Muayene odasında sakin görünen bir çocuk evde ya da sınıfta çok farklı olabilir; bu yüzden tek bir görüşmedeki gözlem tanı için yeterli sayılmaz.

Okuldan bilgi

Öğretmenin doldurduğu yapılandırılmış gözlem formları, belirtilerin farklı bir ortamda da sürüp sürmediğini gösterir. Karne yorumları, ödev defterleri ve öğretmenin kısa notları da değerlendirmeye katkı sağlar.

Gerekirse ek inceleme

Öğrenme güçlüğünden şüpheleniliyorsa psikolojik test, uyku sorunu öne çıkıyorsa uyku değerlendirmesi, fiziksel bir neden düşünülüyorsa kan tahlili istenebilir. Hangi incelemenin gerektiği çocuğa göre belirlenir; her çocuğa aynı test paketi uygulanmaz.

Tedavide hangi seçenekler var?

DEHB tedavisi tek bir yöntemden oluşmaz. Plan; çocuğun yaşı, zorlanmanın derecesi, yanında başka sorun olup olmadığı ve ailenin beklentileri birlikte tartılarak çıkarılır.

1. Ebeveyn eğitimi ve davranışsal düzenleme: Anaokulu ve birinci, ikinci sınıf çağında ilk başvurulan yoldur. Net ve kısa yönergeler, öngörülebilir rutinler, olumlu davranışı fark edip ödüllendirme gibi yöntemler evde çatışmayı azaltır.
2. Okulla iş birliği: Tahtaya yakın bir sıra, uzun ödevin küçük bölümlere ayrılması, sınavda biraz daha zaman gibi ayarlamalar çocuğun bildiğini ortaya koymasını kolaylaştırır.
3. İlaç tedavisi: İlkokul ve sonrasında, zorlanma okul ve evdeki düzeni açıkça bozuyorsa değerlendirilir. Kullanılan ilaçlar uzun yıllardır araştırılan, etkisi ve yan etkileri iyi bilinen ilaçlardır. Doz düşük başlanır, iştah, uyku, boy ve kilo düzenli izlenir.
4. Beceri çalışmaları: İşi planlamak, saati yönetmek ve sinirini yatıştırmak üzerine yapılan çalışmalar, özellikle ortaokul ve lise yıllarında çocuğun kendi ayakları üzerinde durmasını kolaylaştırır.

Tedavi edilmediğinde ne olur?

Belirtileri fark edilmeyen ya da desteklenmeyen çocuklar sık sık uyarı alır, cezalandırılır ve zamanla "ben zaten yapamam" düşüncesini benimseyebilir. Okul başarısında düşüş, arkadaş ilişkilerinde sorun, ergenlikte riskli davranışlar ve özgüven kaybı bu sürecin olası sonuçlarıdır. Zamanında yapılan değerlendirme, bu kısır döngünün önüne geçmek için bir fırsattır.

Okul geçişlerinde dikkat edilmesi gerekenler

İlkokuldan ortaokula geçiş, DEHB'li çocuklar için çoğu zaman zorlayıcı bir dönemdir. Tek öğretmenden branş öğretmenlerine geçilir, ödevler çoğalır, defter ve kitap takibi çocuğun kendisine kalır. Önceki yıllarda idare edebilen bir öğrenci bu dönemde birden zorlanmaya başlayabilir. Okul değişikliği, taşınma ya da sınav yılları gibi geçişlerde izlem görüşmelerini sıklaştırmak, planı yeni ihtiyaçlara göre güncellemek yararlı olur.

Evde neler yapabilirsiniz?

• Ödevi tek seferde değil, kısa molalarla bölümlere ayırarak yaptırın.
• Yönergeyi verirken göz teması kurun, tek seferde tek iş söyleyin.
• Sabah ve akşamın adımlarını buzdolabına asılı küçük resimlerle gösterin.
• Olumsuz davranışı düzeltmekten çok, olumlu davranışı yakalayıp söze dökün.
• Uyku saatini sabit tutun; uykusuzluk dikkat güçlüğünü belirgin biçimde artırır.