Küçük çocukların belirli rutinlere bağlı olması doğaldır. Yatmadan önce aynı masalın okunmasını istemek, çorabını belli bir sırayla giymek ya da oyuncaklarını dizmek gelişimin olağan parçalarıdır. Obsesif kompulsif bozuklukta ise bu davranışlar çocuğa keyif vermez; tersine, onu rahatsız eden düşünceleri susturmak için yapmak zorunda hissettiği, zaman alan ve yorucu ritüellere dönüşür.
Takıntı ve zorlantı ne demektir?
Obsesyonlar ya da takıntılar, çocuğun istemeden aklına gelen, kaygı uyandıran ve kafasından atamadığı düşünce, görüntü ya da dürtülerdir. Mikrop bulaşacağı, bir yakınına kötü bir şey olacağı, bir şeyin "tam doğru" olmadığı hissi en sık görülen örneklerdir.
Kompulsiyonlar ya da zorlantılar, takıntının doğurduğu sıkıntıyı yatıştırmak için elle ya da akılda yinelenen işlemlerdir. El yıkama, kontrol etme, sayma, belirli bir sayıda dokunma, eşyaları simetrik dizme ya da ebeveynden sürekli güvence isteme bunlara örnektir.
Ritüel o an nefes aldırır; fakat bu geçici ferahlık, takıntının bir dahaki gelişini daha ısrarcı kılar. Böylece çocuk giderek daha fazla zamanını ritüellere ayırmak zorunda kalır.
Çocuklarda dikkat çeken işaretler
- Ellerin kızarıp çatlayacak kadar sık yıkanması, banyo süresinin uzaması
- Ödevi defalarca silip yeniden yazma, sayfayı "tam doğru" olana kadar bitirememe
- Kapıları, prizleri, çantayı tekrar tekrar kontrol etme
- Aynı soruyu sorup aynı cevabı duymadan rahatlayamama
- Belli renk, sayı ya da kelimelerden kaçınma
- Ritüel yarıda kesilince yoğun öfke ya da ağlama nöbeti
- Okula ya da yatmaya hazırlanmanın giderek uzaması
Çocuklar çoğu zaman bu düşüncelerden utanır ve saklamaya çalışır. Bazıları ritüelleri yalnızca evde yapar; okulda kendini zorlayarak tutar ve eve geldiğinde patlar. Bu yüzden öğretmen hiçbir şey fark etmezken ev hayatı ciddi biçimde etkilenmiş olabilir.
Ailenin farkında olmadan dahil olması
OKB'li çocukların aileleri, çocuğu rahatlatmak için ritüellere katılmaya başlayabilir. Çocuk istediği için kapıları birlikte kontrol etmek, kıyafetleri ayrı yıkamak, aynı güvence cümlesini defalarca tekrarlamak bunlara örnektir. Bu davranışlar sevgiden kaynaklanır ve kısa vadede evdeki gerginliği azaltır; ancak uzun vadede OKB'yi güçlendirir. Tedavide ebeveynlerle bu döngüyü adım adım ve çocuğu sarsmadan değiştirmek üzerine çalışılır.
Değerlendirme
Muayenede takıntıların ve ritüellerin içeriği, günde ne kadar zaman aldığı, çocuğun bunlara direnip direnemediği ve günlük hayatı ne kadar kısıtladığı ayrıntılı olarak sorulur. Yapılandırılmış ölçekler belirtilerin şiddetini izlemek için kullanılabilir. Tikler, dikkat sorunu, yoğun kaygı ve çökkünlük bu tabloya sık eşlik ettiğinden bu başlıklar da tek tek gözden geçirilir.
Nadir de olsa, boğaz enfeksiyonunun ardından birkaç gün içinde aniden başlayan şiddetli takıntı ve ritüeller ayrı bir değerlendirme gerektirir. Belirtilerin başlangıç hızı bu nedenle mutlaka sorulur.
Tedavi seçenekleri
- Maruz bırakma ve tepki önleme: Düşünce ve davranış odaklı terapinin takıntılara göre biçimlenmiş bu türü, çocuklarda ilk akla gelmesi gereken yöntemdir. Çocuk, kaygı uyandıran duruma kademeli olarak yaklaşırken ritüeli yapmamayı dener ve kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimler.
- Ebeveyn katılımı: Terapinin önemli bir kısmı ebeveynlerle birlikte yürütülür; ailenin ritüellere katılımı planlı biçimde azaltılır.
- İlaç tedavisi: Ritüeller günün büyük kısmını yiyorsa ya da terapi tek başına yetmiyorsa, terapinin yanına eklenir. Etkisi genellikle birkaç hafta içinde yavaş yavaş ortaya çıkar.
Evde nelere dikkat edilmeli?
- Ritüeli yaptığı için çocuğu suçlamayın ya da cezalandırmayın.
- Güvence sorularına verdiğiniz cevapları zamanla kısaltmayı terapistle birlikte planlayın.
- Küçük ilerlemeleri fark edin; ritüel süresinin birkaç dakika kısalması bile önemlidir.
- Kardeşlere durumu yaşlarına uygun bir dille anlatın.
Okulda OKB nasıl görünür?
OKB'li bazı çocuklar okulda belirtilerini saklamak için büyük çaba harcar. Bu çaba dikkatlerini derse vermelerini zorlaştırır; öğretmen dalgınlık ya da isteksizlik olarak görebilir. Ödevi zamanında teslim edememek, sınavda bir soruyu defalarca okuyup sonraki soruya geçememek, tuvalete gitmekten ya da ortak kullanılan eşyalara dokunmaktan kaçınmak okulda sık görülen işaretlerdir. Ailenin izniyle rehberlik servisiyle bilgi paylaşmak, öğretmenin çocuğu yanlış değerlendirmesini önler.
Okulda yapılabilecek küçük düzenlemeler de çocuğa nefes aldırır. Sınavlarda ek süre, defter düzeni konusunda esneklik ve çocuğun zorlandığında başvurabileceği güvenilir bir yetişkin bunlara örnektir. Ancak bu düzenlemelerin OKB'yi beslemeyecek şekilde, terapideki hedeflerle uyumlu planlanması gerekir.
Ödev konusunda özellikle dikkatli olmak gerekir. OKB'li bir çocuk mükemmel görünmeyen bir sayfayı defalarca yeniden yazarak saatlerini harcayabilir. Bu durumda ödev için bir zaman sınırı koymak, silgi kullanımını azaltmak ve tamamlanmış ama kusursuz olmayan çalışmayı takdir etmek, terapide çalışılan hedeflerle uyumlu adımlardır. Öğretmenin de bu yaklaşımı desteklemesi, çocuğun ev ve okulda aynı mesajı almasını sağlar. Böylece çocuk, "yeterince iyi" olanla yetinmeyi iki ortamda birden öğrenir.
Düzenli ve titiz olmak OKB demek mi?
Hayır. Düzenli olmaktan keyif alan ve bu düzen bozulduğunda kısa süre rahatsız olan bir çocukta OKB düşünülmez. OKB'de davranış kaygıyla yapılır, çocuğa zaman kaybettirir ve günlük hayatını belirgin biçimde kısıtlar.
Çocukluk çağı OKB'si geçer mi?
Tedaviyle belirtiler çoğu çocukta belirgin biçimde azalır, bir kısmında tamamen kaybolur. Stresli dönemlerde belirtiler yeniden artabileceği için çocuğun ve ailenin terapide öğrendiği becerileri sürdürmesi önemlidir.
Çocuğum takıntılarını anlatmak istemiyor, ne yapmalıyım?
Utanma ve "bunları söylersem gerçek olur" korkusu sık görülür. Bu düşüncelerin pek çok çocukta görüldüğünü ve onu kötü biri yapmadığını anlatmak, çocuğun açılmasını kolaylaştırır.
