Bir sabah kahvaltıda çocuğunuzun gözlerini olağandan çok kırpıştırdığını görüyorsunuz. Birkaç hafta sonra bu hareket azalıyor, yerine omuz silkme ya da burun çekme geliyor. Pek çok aile bu hareketleri önce alışkanlık ya da dikkat çekme çabası olarak yorumlar ve çocuğu sürekli uyarır. Oysa tikler çocuğun istemeden yaptığı, kısa süre bastırabilse de tamamen kontrol edemediği hareketler ya da seslerdir. Okul çağındaki çocuklarda oldukça sık görülürler ve çoğu zaman hafif seyrederler.
Tik nedir, nasıl ayırt edilir?
Tik, birden gelen, kısa süren, belli bir tempoya uymayan ve dönüp dolaşıp yinelenen bir kas hareketi ya da ses çıkarmadır. Tikten hemen önce çocuk çoğu zaman bir kaşıntı, gerginlik ya da "yapmazsam rahatlamayacağım" hissi tarif eder. Hareket yapılınca bu iç baskı bir süreliğine geriler.
Motor tikler
En sık rastlananlar gözleri kırpıştırmak, kaşları oynatmak, burnu çekip kırıştırmak, ağzı yana çekmek, başı sallamak ve omuzu yukarı atmaktır. Daha karmaşık motor tiklerde zıplama, dokunma ya da belirli bir hareketi dizi hâlinde tekrarlama görülebilir.
Ses tikleri
Gırtlak temizler gibi ses çıkarmak, burnunu çekmek, kuru öksürüğe benzer sesler, hırlama ve kısa bağırışlar basit ses tiklerine örnektir. Daha nadir olarak kelime ya da hece tekrarları görülebilir.
Tik bozukluğu türleri
- Geçici tik bozukluğu: On iki ayı doldurmadan sönen tiklerdir. İlkokul sıralarında sık görülür, büyük kısmı kendi kendine hafifler.
- Uzun süren tek tür tik: Ya yalnız hareket ya da yalnız ses biçimindeki tiklerin bir takvim yılını aşmasıdır.
- Tourette sendromu: Birden çok hareket tikine en az bir sesli tikin eşlik etmesi ve bunların, illa aynı dönemde olmasa da, bir yılı aşkın süre boyunca bir arada bulunmasıdır. Çoğunlukla ilkokulun ilk yıllarında başlar, on on iki yaş civarında doruğa çıkar ve gençlerin önemli bir kısmında yirmili yaşlara doğru belirgin biçimde söner.
Tiklerin dalgalanma göstermesi tipiktir. Haftalarca neredeyse hiç görülmeyen bir tik, heyecanlı bir dönemde, yorgunlukta ya da tatil dönüşünde yeniden belirginleşebilir. Yeri ve biçimi zaman içinde değişebilir.
Tikleri ne artırır, ne azaltır?
Stres, heyecan, yorgunluk, uykusuzluk ve uzun süreli ekran başında kalma tikleri artırabilir. Gitar çalarken, maç sırasında ya da sevdiği bir yapbozla uğraşırken tiklerin neredeyse kaybolduğu görülür. Bu yüzden kimi anne babalar "demek ki isteyince durdurabiliyor" sonucuna varır; oysa bu iniş çıkış tiklerin bilinen bir özelliğidir.
Eşlik eden durumlar
Tikleri olan çocukların bir kısmında dikkat dağınıklığı, takıntılı düşünceler, yoğun endişe ya da öfkesini frenleyememe de bulunur. Ev ve okul hayatını sarsan çoğu zaman tiklerin kendisi değil, onlara eşlik eden bu sorunlardır. Muayenede bu yüzden yalnızca hareketlere bakılmaz; dikkat, duygu ve davranış da ayrı ayrı ele alınır.
Değerlendirme
Görüşmede tiklerin ilk ortaya çıktığı dönem, zamanla biçim değiştirip değiştirmediği, hangi anlarda yoğunlaştığı ve çocuğun bunlarla ilgili ne hissettiği konuşulur. Çocuk muayene odasında tiklerini bastırabileceği için ailenin telefonla çektiği kısa videolar değerlendirmeye önemli katkı sağlar. Tiklere benzeyen başka hareket bozukluklarından şüphelenilirse çocuk nörolojisi değerlendirmesi istenebilir.
Tedavi ne zaman gerekir?
Hafif tiklerin çoğu tedavi gerektirmez. Aileye tiklerin doğası anlatılır, okulla bilgi paylaşılır ve süreç izlenir. Tikler boyun ya da omuzda ağrı yapıyorsa, çocuk sınıfta alay ediliyorsa ya da dersten ve arkadaşlarından uzaklaşıyorsa tedavi konuşulur.
- Davranışsal tedavi: Çocuğa tikten hemen önceki dürtüyü yakalamayı ve o anda tiki imkânsız kılan karşıt bir hareket yapmayı öğreten yöntemler, tiklerin gücünü belirgin biçimde azaltır.
- Eşlik eden durumların tedavisi: Dikkat sorunu ya da endişe yatıştığında çocuk genel olarak rahatlar; bu rahatlama çoğu kez tiklere de yansır.
- İlaç tedavisi: Tikler şiddetliyse ve diğer yöntemlerle yeterli fayda sağlanamadıysa düşük dozlarla ve yakın izlemle değerlendirilir.
Okul ve arkadaşlar
Öğretmenin tikler hakkında bilgilendirilmesi, çocuğun sınıfta uyarı almasını ve damgalanmasını önler. Bazı çocuklar için sınavı ayrı bir salonda olmak ya da ihtiyaç duyduğunda kısa bir mola vermek rahatlatıcıdır. Çocuğun izniyle sınıfa kısa ve yaşa uygun bir açıklama yapılması da arkadaşlarının merakını ve alaycı tutumunu azaltabilir.
Tikler yetişkinliğe kadar sürer mi?
Anne babaların aklındaki ilk sorulardan biri, tiklerin ileride ne olacağıdır. İlkokulda başlayan tiklerin büyük kısmı lise yıllarının sonuna doğru hafifler, bir bölümü ise iz bırakmadan kaybolur. Tikleri yetişkinlikte de süren kişilerde ise belirtiler çoğu zaman çocukluk dönemine göre daha hafiftir ve kişi bunlarla birlikte yaşamayı öğrenmiştir.
Bu süreçte çocuğun kendine bakışı, tiklerin kendisinden daha belirleyici olabilir. Tikleri yüzünden sürekli eleştirilen bir çocuk utanç ve içe kapanma geliştirebilirken, ailesi ve öğretmeni tarafından anlayışla karşılanan bir çocuk özgüvenini koruyarak büyür. Bu nedenle tedavinin önemli bir hedefi, çocuğun tikleriyle ilgili konuşabildiği ve kendini kabul edebildiği bir ortam oluşturmaktır.
Spor, müzik, resim gibi çocuğun ilgi duyduğu ve odaklandığı etkinlikler hem tiklerin geçici olarak azalmasına hem de özgüvenin güçlenmesine katkı sağlar. Çocuğun bu alanlardaki başarılarını görünür kılmak, tiklerin hayatının merkezine yerleşmesini önler. Akranlarıyla ortak bir ilgi alanı paylaşmak da arkadaşlık kurmayı kolaylaştırır.
Tikler dikkat çekmek için mi yapılır?
Hayır. Tikler istemsizdir; çocuk bir süre bastırabilir ama tamamen durduramaz. Bastırma çabası çoğu zaman yorucu olur ve sonrasında tikler artabilir.
Sık göz kırpmanın ardında bir göz sorunu olabilir mi?
Sık göz kırpmanın göz kuruluğu ya da kırma kusuru gibi nedenleri de olabilir. Bu yüzden yeni başlayan göz kırpmada göz muayenesi yaptırmak yerinde bir adımdır.
Tourette sendromu olan bir çocuk normal okul hayatı sürdürebilir mi?
Evet. Tourette sendromlu çocukların büyük çoğunluğu normal okullarda öğrenimini sürdürür. Okulun bilgilendirilmesi ve eşlik eden durumların tedavisi bu süreci kolaylaştırır.
