Çantasından tanımadığınız bir oyuncak çıktığında ya da cüzdanınızdan para eksildiğini fark ettiğinizde, pek çok ebeveynin aklına ilk gelen düşünce korkutucudur: Çocuğum hırsızlık mı yapıyor? Bu durum aileleri hem utandırır hem de geleceğe dair kaygılandırır. Oysa çocuklarda izinsiz eşya alma, özellikle küçük yaşlarda oldukça sık görülen ve çoğu zaman uygun bir yaklaşımla kısa sürede düzelen bir davranıştır.
Bu yazıda izinsiz eşya almanın yaşa göre ne anlama geldiğini, bu davranışın altında yatabilecek nedenleri, ailelerin nasıl tepki vermesi gerektiğini ve hangi durumlarda bir çocuk psikiyatristine danışmanın uygun olduğunu ele alıyoruz.
Yaşa göre farklı anlamlar
Üç dört yaşındaki bir çocuk için "benim" ve "başkasının" kavramları henüz tam olarak oturmamıştır. Bu yaştaki bir çocuk beğendiği bir oyuncağı parkta görüp alabilir; bunu bir kuralı çiğnemek olarak algılamaz. Bu dönemdeki izinsiz almalar, sahiplik kavramının öğrenilme sürecinin doğal bir parçasıdır.
Beş ile yedi yaş arasında çocuklar başkasına ait bir şeyi almanın yanlış olduğunu bilmeye başlar; ancak istekleriyle dürtülerini durdurma becerileri hâlâ gelişmektedir. Bu yaşta bir çocuk, arkadaşının parlak kalemini çok istediği için alıp cebine koyabilir ve daha sonra saklayabilir.
Okul çağının ilerleyen yıllarında ve ergenlikte izinsiz eşya alma farklı bir anlam taşımaya başlar. Bu yaşlarda çocuk kuralın farkındadır; bu yüzden davranışın arkasındaki nedeni anlamak daha da önemli hâle gelir.
Çocuklar neden izinsiz bir şey alır?
İzinsiz eşya almanın tek bir nedeni yoktur. Ailelerin bu davranışı anlamlandırmasına yardımcı olabilecek başlıca nedenler şunlardır:
Dürtüsellik. Bazı çocuklar bir şeyi gördüklerinde onu alma isteğini durduramaz. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda bu durum daha sık görülebilir; çocuk aldıktan sonra pişmanlık duyabilir ama o anda düşünmeden hareket eder.
Akranlara uyum sağlama. Arkadaşlarında olan bir eşyaya sahip olmak, gruba ait hissetmenin bir yolu olabilir. Bazen de çocuk, arkadaşlarının baskısıyla ya da onlara kendini kanıtlamak için bir şey alır.
Duygusal bir boşluk. Evde yeni bir kardeşin doğması, ebeveynlerin ayrılığı, taşınma ya da bir kayıp gibi durumlarda bazı çocuklar ilgi ve sevgi ihtiyacını eşyalar aracılığıyla doldurmaya çalışabilir. Bu durumda alınan nesnenin kendisinden çok, onu almanın verdiği rahatlama önemlidir.
İlgi çekme. Fark edilmeyi, görülmeyi isteyen çocuk, olumsuz da olsa bir tepki almak için bu davranışı tekrarlayabilir.
İhtiyaç ya da kıskançlık. Çocuk, arkadaşlarında olan ama kendisinde olmayan şeylere sahip olmak isteyebilir. Harçlık ya da kişisel eşya konusunda kendini eksik hissetmek bu davranışı tetikleyebilir.
Öfke ya da intikam. Bazen çocuk, kendisini kıran bir arkadaşının ya da kardeşinin eşyasını alarak öfkesini dolaylı yoldan ifade eder.
İlk anda nasıl tepki vermeli?
İzinsiz alınan bir eşya fark edildiğinde ailenin ilk tepkisi, sonraki sürecin nasıl gelişeceğini büyük ölçüde belirler. Bağırmak, "hırsız" gibi etiketler kullanmak ya da çocuğu başkalarının önünde utandırmak, davranışı düzeltmek yerine çocuğun daha iyi saklamayı öğrenmesine yol açar. Ayrıca çocuğun kendini "kötü bir insan" olarak görmeye başlamasına neden olabilir.
Daha yararlı bir yaklaşım şu adımları içerir:
- Sakin kalın ve konuşmayı yalnız bir ortamda yapın.
- Davranışı kişiden ayırın: "Sen kötü bir çocuksun" yerine "Bu kalemi izin almadan almak doğru değildi" deyin.
- Çocuğun neden aldığını anlamaya çalışın; sorgulayıcı değil meraklı bir dil kullanın.
- Telafiyi birlikte planlayın: Eşyanın sahibine iade edilmesi ve gerekiyorsa özür dilenmesi.
- İadeyi çocuğu küçük düşürmeyecek biçimde, ebeveynin eşliğinde yapın.
Telafi, cezadan çok daha öğreticidir. Çocuk, davranışının başkalarını nasıl etkilediğini görür ve sorumluluk almayı öğrenir.
Evden para alma
Evden ya da ebeveynin cüzdanından para alınması, aileler için özellikle sarsıcıdır. Bu durumda da önce sakin bir konuşma yapılmalı, paranın neye harcandığı anlaşılmaya çalışılmalıdır. Çocuk bir arkadaşına bir şey almak için mi, okulda bir ihtiyacını gidermek için mi, yoksa bir oyun içi satın alma için mi bu parayı kullanmış?
Bu konuşmadan sonra harçlık düzeni gözden geçirilebilir. Yaşına uygun, düzenli bir harçlık ve bu harçlığı yönetme sorumluluğu, çocuğun paranın değerini ve sınırlarını öğrenmesine yardım eder. Evde para ve değerli eşyaların açıkta bırakılmaması da tekrarı önlemek için geçici olarak faydalı olabilir; ancak bu önlem bir güvensizlik mesajı olarak değil, çocuğun kendini kontrol etmesine destek olarak sunulmalıdır.
Ne zaman bir uzmana danışmalı?
Tek seferlik ya da seyrek görülen izinsiz eşya alma davranışları çoğu zaman ailenin tutarlı yaklaşımıyla düzelir. Ancak aşağıdaki durumlarda bir çocuk psikiyatristine danışmak uygun olur:
- Davranışın uygun müdahalelere rağmen tekrarlaması,
- Okul çağındaki ya da ergenlik dönemindeki bir çocukta sık ve planlı biçimde görülmesi,
- Yalan söyleme, okul kaçırma, kavga etme, eşyalara zarar verme gibi başka davranış sorunlarının eşlik etmesi,
- Çocuğun yaptığından hiç pişmanlık duymaması ya da başkalarının duygularını önemsememesi,
- Alınan eşyaların çocuk için anlamlı olmaması ve davranışın kontrol edilemeyen bir dürtü gibi görünmesi,
- Davranışın aile içinde yaşanan büyük bir değişiklik ya da stresle birlikte başlaması,
- Çocukta belirgin mutsuzluk, içe kapanma ya da kaygı gibi duygusal belirtilerin de bulunması.
Değerlendirmede çocuğun gelişim öyküsü, aile ortamı, okul durumu ve eşlik edebilecek dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü, kaygı ya da depresyon gibi durumlar ele alınır. Tedavi çoğu zaman aileye yönelik danışmanlığı, çocuğun dürtü kontrolü ve duygularını ifade etme becerilerini güçlendiren görüşmeleri ve gerekirse eşlik eden sorunların tedavisini kapsar.
Önleyici öneriler
İzinsiz eşya almayı önlemenin en etkili yolu, çocuğa sahiplik, paylaşma ve izin isteme kavramlarını küçük yaşlardan itibaren günlük hayatın içinde öğretmektir. Oyun sırasında "Bu senin mi, arkadaşının mı?", "Almadan önce ne sormamız gerekiyor?" gibi sorular bu kavramları pekiştirir. Çocuğun dürüst davrandığı anları fark edip takdir etmek de önemlidir.
Çocuğun duygusal ihtiyaçlarını gözetmek, onunla düzenli birebir zaman geçirmek ve evdeki değişiklikler hakkında yaşına uygun bilgi vermek, davranışın altında yatabilecek duygusal boşlukları azaltır.
Son söz
Çocuklarda izinsiz eşya alma, çoğu zaman bir karakter sorunu değil, öğrenilmesi gereken bir beceri ya da ifade edilemeyen bir ihtiyaçtır. Sakin, tutarlı ve öğretici bir yaklaşım, bu davranışın büyük ölçüde geride kalmasını sağlar. Davranış sürüyor ya da başka sorunlarla birlikte görülüyorsa, bir çocuk psikiyatristinin değerlendirmesi hem çocuğun hem de ailenin bu süreci daha kolay atlatmasına yardımcı olur.
